Lniany ręcznik - codzienny i obrzędowy

 

Pradawni Słowianie wierzyli, że życie to wędrówka szlakiem przeznaczenia, a widząc na niebie Mleczną Drogę, tak sobie tę wędrówkę wyobrażali. 

Ręcznik z białego płótna był tej drogi obrazem. Powszedni był prosty i ubogi. Najczęściej posiadał jedynie kilka poprzecznych pasków.

Zupełnie inne były ręczniki obrzędowe, świąteczne, używane w magicznych rytuałach podczas rodzinnych uroczystości. Takie ręczniki tkano najczęściej w poście, gdy dusze oczyszczały się i dążyły do jedności z Bogiem. Wyszywany na nich wzór nie był dekoracją, ale miał wiele zaszyfrowanych znaczeń. Symbolika ręcznika rodziła się już podczas przędzenia. W mitach nić symbolizowała ludzkie życie. Kolejnym symbolem jest miedza, granica, próg, który człowiek przekracza, aby wejść w kolejny etap życia. Ręcznik był obecny przy każdym przejściu z jednego etapu życia do następnego. Granice były punktami newralgicznymi, a ich przekraczanie wiązało się z niebezpieczeństwem. Nie odnosiło się to jedynie do granic w przestrzeni, ale i w czasie. Wszelki czas, który stanowił etap pośredni pomiędzy jednym okresem, a drugim wymagał szczególnych zabiegów, zaklęć i rytuałów, które mogłyby go ochronić i zapewnić pomyślne przejście do następnego etapu życia. Tę rolę spełniał ręcznik.

Wśród licznych, symbolicznych znaczeń ręcznika, najważniejszym wydaje się jego cudowna moc. Słowianie wschodni wierzyli, że ręcznik zapewniał człowiekowi: szczęście, pokój, dobrobyt i zdrowie. Jego ochronno – magiczne właściwości, ukrywały się w jakości płótna i jego splocie, użytych kolorach i wyszywanych wzorach. Najbardziej archaicznymi kolorami na ręczniku był biały i czerwony, dawniej tylko te dwa kolory używane były w obrzędowych tkaninach. Kolor czerwony symbolizował wschodzące słońce, ogień, energię i życie. W połączeniu z odpowiednimi wzorami ręcznik nabierał mocy magicznych. Czerwonymi haftami ozdabiane były oba końce białego ręcznika. Kolor biały symbolizował wieczność, bezgraniczność, smutek i bezruch bo dawniej był kolorem żałoby. Na białej części ręcznika ślubowano w cerkwi, na białej części spuszczano do grobu trumnę ze zmarłym, trzymając w dłoniach czerwone końce ręcznika. Jego biała część otaczała ikonę – sferę przynależną Bogu i wieczności, podczas gdy haftowane końce sięgały ziemi. Dopiero w końcu XIX wieku na ręcznikach zaczęły pojawiać się inne kolory, ale nie niosły z sobą już żadnych symbolicznych znaczeń.

Najstarsze wzory to kompozycje geometryczne. Na ręcznikach pojawiały się starożytne symbole słońca, Matki – Ziemi, dobrobytu (Życień, Sporysz, Bogacz), postaci dawnych bogów jak Perun, symbole dorocznych świąt, zmarłych przodków, itd.

Najbardziej charakterystycznym znakiem wyszywanym na ręcznikach był romb, starożytny symbol dobra i życia. Romb prosty symbolizował pole i chleb, romb z promieniami na zewnątrz słońce, z promieniami do wewnątrz ziemię. Połączenie słońca i ziemi symbolizowało życie i często było wyszywane na ręcznikach używanych do uzdrawiania chorych. Kobiety, które nie mogły doczekać się dzieci, haftowały obraz Matki – Rodzicielki, dziecka lub prawosławnej świętej Paraskiewy – Piątnicy, która pomagała w przypadku niepłodności.